Achtergrond
Veel forensische cliënten – mensen die in aanraking zijn gekomen met justitie – kampen met ernstige financiële problemen, vaak in combinatie met problemen op het terrein van huisvesting, gezondheid en werk. Deze geldproblemen hebben veel invloed op andere leefgebieden, veroorzaken stress en gevoelens van verlies van regie en hopeloosheid, kunnen het leven danig ontregelen en belemmeren daardoor herstel en een succesvolle re-integratie in de samenleving. De kans op terugval in delictgedrag neemt toe, mede omdat cliënten geen legale uitweg uit hun problemen zien. Passende ondersteuning is nodig om dit te voorkomen. Tegelijk missen forensisch sociaal professionals (gespecialiseerde sociaal werkers) die hen begeleiden veelal handvatten en een eenduidige methodische aanpak voor die begeleiding. Dit leidt tot handelingsverlegenheid en beperkte of niet adequate doorverwijzing. Voor een effectieve schuldenaanpak voor forensische cliënten is goede samenwerking tussen professionals vanuit verschillende disciplines nodig.

Deze bijdrage beschrijft de problematiek en gaat in op wat forensisch sociaal professionals moeten weten (inzicht) en kunnen doen (handvatten) om forensische cliënten met financiële problemen beter te ondersteunen. Samenwerken en tijdig, integraal en herstelgericht handelen zijn daarin belangrijk. Eerst wordt ingegaan op de omvang van financiële problemen onder forensische cliënten en de samenhang daarvan met (herhaald) delictgedrag. Vervolgens komen de achtergrondfactoren van deze problematiek en de belemmeringen in de aanpak ervan aan bod. Tot slot worden implicaties op mico-, meso- en macroniveau geschetst.

Omvang financiële problemen onder forensische cliënten
Ernstige financiële problemen komen onder mensen die met justitie in aanraking zijn gekomen veel voor. Zij worden begeleid door forensisch sociaal professionals, die hen helpen om enerzijds terugval in delictgedrag te voorkomen en anderzijds re-integratie te bevorderen. Hierbij gaat het onder meer om casemanagers in Penitentiaire Inrichtingen die tot taak hebben gedetineerden tijdens de detentieperiode te begeleiden, reclasseringswerkers die toezien op risico’s en begeleiden bij re-integratie, en sociotherapeuten binnen de (forensische) ggz die ondersteunen bij het behandelproces en richting eventuele terugkeer in de samenleving. Zij hebben specifieke kennis van (de complexiteit van) het gedrag en de problematiek van forensische cliënten. Deze professionals zien in de praktijk dat de vooruitgang van cliënten op levensdomeinen zoals huisvesting, werk en relaties vaak wordt belemmerd door hun (complexe) financiële problemen. Onderzoek bevestigt de grote omvang van financiële problemen onder forensische cliënten. Zo bleek uit de Monitor nazorg ex-gedetineerde personen van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC)1, dat in de periode van 2017 tot en met 2019 ongeveer 60% van de ex-gedetineerde personen (geregistreerde) problematische schulden had, kredietschulden en informele schulden niet meegerekend (Berghuis et al., 2024). Een eerdere analyse van risicotaxatiegegevens en dossierinformatie van reclasseringscliënten toonde aan dat de helft tot twee derde van hen problematische schulden had (Jungmann et al., 2014). Uit recenter dossieronderzoek onder 250 cliënten van de drie Nederlandse reclasseringsorganisaties kwam naar voren dat bijna 80% van hen kampt met problematische schulden2 (Van Beek et al., 2020). Ook de weinige cliënten zonder schulden zijn vaak financieel kwetsbaar, bijvoorbeeld vanwege gebrek aan financieel overzicht, financiële afhankelijkheid van anderen of onduidelijke inkomstenbronnen. 
Veelvoorkomende schulden zijn schulden bij het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) en zorgverzekeraars3, schulden in verband met wonen, belasting, energie en abonnementskosten, studieschulden, leningen, schulden bij familie en vrienden en bij postorderbedrijven (Van Beek et al., 2020).